ΧΟΡΗΓΟΙ

Το Διάγραμμα Hertzsprung–Russell


***

 

 

 

Η ΓΕΝΝΗΣΗ, Η ΖΩΗ ΚΑΙ Ο ΘΑΝΑΤΟΣ ΤΩΝ ΑΣΤΡΩΝ

 


 

 

ΤΟ ΔΙΑΓΡΑΜΜΑ  HERTZSPRUNG-RUSSELL

 


 

 

 

 

 

 

****

Το Διάγραμμα Hertzsprung–Russell

 

του Στέλιου Σταμπολάκη


     
Τους τελευταίους αιώνες η επιστήμη έχει στο ενεργητικό της μια τεράστια λίστα πολύ σημαντικών ανακαλύψεων, ένα μεγάλο μέρος των οποίων αφορά τον τομέα της αστρονομίας. Όμως αρκετοί άνθρωποι που ασφαλώς ενδιαφέρονται για τη γνώση, δυσκολεύονται να αντιληφθούν τη σπουδαιότητα τους και να κατανοήσουν τη σημασία τους. Ο κυριότερος λόγος είναι ότι οι περισσότερες απ’ αυτές διατίθενται σε αυστηρή επιστημονική γλώσσα απρόσιτη στο ευρύ κοινό. Αναμφίβολα πολλοί επιστήμονες δεν παραλείπουν να εκλαϊκεύουν την επιστήμη τους σε διάφορους  τομείς, δημοσιεύοντας άρθρα ή συγγράφοντας βιβλία εκλαϊκευμένης επιστήμης. Φαίνεται όμως ότι το βάρος της όλης προσπάθειας εναποτίθεται σε επιστημονικές ανακαλύψεις που εντυπωσιάζουν περισσότερο, γοητεύουν το κοινό και εξάπτουν την φαντασία («Το χρονικό του Χρόνου», «Χρονομηχανές», «Σκουληκότρηπες» «Μαύρες Τρύπες»). Όμως υπάρχουν κι άλλα επιστημονικά επιτεύγματα εξίσου σπουδαία και ωφέλιμα που με λίγη προσπάθεια μπορούν να γίνουν προσιτά στον απλό κόσμο. Σε τι άλλο θα μπορούσαν να ωφελήσουν αυτές οι γνώσεις. αν όχι στην αναβάθμιση της παιδείας του κοινωνικού  συνόλου και ιδιαίτερα των νέων ανθρώπων, οι οποίοι κατανοώντας καλύτερα τον κόσμο μας, μπορούν να υιοθετούν  επιλεκτικά καλύτερες προοπτικές επιβίωσης;
Θα προσπαθήσω λοιπόν να περιγράψω μια από τις σπουδαιότερες ανακαλύψεις της Αστροφυσικής για τον 20ο αιώνα, που με έχει εντυπωσιάσει σαν απλό άνθρωπο και σαν ερασιτέχνη αστρονόμο.


Το διάγραμμα ή κατανομή Hertzsprung–Russell.
                                 
   Όμως η εν λόγω επινόηση, όπως και όλες οι άλλες επιστημονικές ανακαλύψεις, δεν ήταν αποτέλεσμα μιας στιγμιαίας έκλαμψης στο μυαλό κάποιου επιστήμονα, αλλά το προϊόν μιας σειράς δύσκολων προσπαθειών  αξιόλογων ερευνητών και για αρκετά μεγάλο χρονικό διάστημα. Δεν είναι όμως εντυπωσιακό μόνο το αποτέλεσμα, αλλά και ο τρόπος σκέψης των εξαίρετων αυτών άνθρώπων, όπως και οι ιστορικές συγκυρίες που τελικά οδήγησαν σ’ αυτό. Θεωρώ λοιπόν σκόπιμο ότι στην προσπάθεια κατανόησης ενός τόσο σημαντικού επιτεύγματος, από εμάς τους απλά σκεπτόμενους, τα διαθέσιμα ιστορικά στοιχεία είναι δυνατόν να προσφέρουν ανεκτίμητη βοήθεια.  

Το χρονικό

   Τα αστέρια που βλέπουμε στον ουρανό
έχουν κύκλους ζωής, όπως και τα ανθρώπινα όντα, αλλά δεν έχουν όλα την ίδια ιστορία ζωής. Η κατανόηση της φύσης και της ιστορίας των αστεριών δεν ήταν εύκολη υπόθεση και ήρθε αργά στην ανθρωπότητα.
Οι αστρονόμοι πάντα προσπαθούσαν να καταλάβουν πως γεννιούνται, πως εξελίσσονται και πως πεθαίνουν.  Σκέφτηκαν λοιπόν πως αν έβρισκαν ομοιότητες μεταξύ τους, θα μπορούσαν να τα ομαδοποιήσουν και στη συνέχεια διαφοροποιώντας τη μια ομάδα από την άλλη θα άνοιγαν το δρόμο για την κατανόη
ση της εξέλιξή τους.     

  Σημειώνω εδώ πως ένα παρόμοιο τρόπο είχε
εφαρμόσει τον 18ο αιώνα ο Σουηδός βιολόγος Carolus Linnaeus, ο οποίος είχε παρατηρήσει, ότι οι σκίουροι μοιάζουν περισσότερο με τα κουνέλια απ’ ότι με τα φίδια. Παράλληλα παρατήρησε πως τα κουνέλια, τα φίδια και οι σκίουροι είχαν περισσότερες ομοιότητες μεταξύ τους παρά με τα δέντρα. Αυτές οι διαπιστώσεις τον οδήγησαν να ταξινομήσει τα έμβια όντα σε γένη και είδη.

  Μια πρώτη προσπάθεια ταξινόμησης των αστεριώ
ν διαφαίνεται τον 2ο π.Χ. αιώνα από τον σπουδαίο Έλληνα αστρονόμο Ίππαρχο που έζησε περίπου το 190 π.Χ.–120 π.Χ. και θεωρείται από αρκετούς ως ο «πατέρας της Αστρονομίας».  Ο Ίππαρχος συνέταξε τον πρώτο κατάλογο 1080 αστέρων, σημειώνοντας τη θέση τους (ορθή αναφορά, απόκλιση) καθώς και τη λαμπρότητα του καθενός. Παράλληλα επινόησε μια κλίμακα μεγεθών των αστέρων βάση της φωτεινότητας τους, που χρησιμοποιείται ακόμα και σήμερα με κάποιες επεκτάσεις.
Αποσπάσματα των έργων του διασώθηκαν από τον Θέων το Σμυρναίο, τον Πλίνιο, τον Στράβωνα, τον Πλούταρχο και τον Πτολεμαίο ο οποίος και συμπεριέλαβε τον κατάλογο των αστέρων του Ίππαρχου στην «Μεγάλη Σύνταξη» του
.

                                                           

   Η επόμενη σοβαρή προσπάθεια ταξινόμησης των αστεριών πραγματοποιείται τη δεκαετία του 1860 από τον Ιταλό αστρονόμο και Ιησουΐτη ιερέα Angelo Secchi. Ο Secchi εργάστηκε με τα φασματικά ίχνη 4000 αστέρων και τους ταξινόμησε σε τέσσερις κύριες κατηγορίες ανάλογα με το χρώμα τους, υποθέτοντας ότι αυτές οι χρωματικές διαφορές προέκυπταν επειδή τα άστρα είχαν διαφορετικές θερμοκρασίες. Όμως μερικοί αστρονόμοι δεν μπορούσαν να δεχτούν κάτι τέτοιο σαν απόλυτα σωστό,  επειδή πίστευαν ότι οι διαφορές στα αστρικά φάσματα θα μπορούσαν να είχαν προκύψει και εξαιτίας της διαφορετικής χημικής σύνθεσης των αστέρων.
 
hr1
   Δεν ήταν όμως μόνο ο Secchi που παρατηρούσε και κατέγραφε τα φάσματα των αστεριών.  Την ίδια εποχή στο παρατηρητήριο του Κολεγίου Χάρβαρντ,  άρχιζε μια έρευνα για τα φάσματα των λαμπρών αστέρων του Βορείου ημισφαιρίου,  χρησιμοποιώντας νέες τεχνικές, που οδήγησαν  στη δημιουργία ενός καταλόγου (κατάλογος Draper),  που έδωσε τη δυνατότητα στους ταξινομητές να εργαστούν στη συνέχεια σε μια μεγάλη βάση δεδομένων.  Αποτέλεσμα των παραπάνω ήταν να γίνει μια σημαντική εργασία ταξινόμησης από τον Edward Pickering και τη βοηθό του Williamina Fleming οι οποίοι ταξινόμησαν αλφαβητικά  τα άστρα βασιζόμενοι στην ένταση των γραμμών του υδρογόνου στο φάσμα. 

   Το 1888 η ανιψιά του Henry Draper, Antonia Maury, που εργαζόταν κι αυτή στο Χάρβαρντ,  παρατήρησε ότι μερικά φάσματα αστεριών είχαν ευρείες γραμμές ενώ άλλα είχαν λεπτές γραμμές. Έτσι πρότεινε ένα σύστημα με 22 κατηγορίες,  συμπεριλαμβανομένων και των υποδιαιρέσεων a, b και c. Λόγω όμως των προβλημάτων συνεργασίας που είχε με τον Pickering, η Maury εγκατέλειψε το Χάρβαρντ και ο Pickering στράφηκε σε μία άλλη βοηθό, την Annie Cannon.

   Η Cannon ανέλυσε τα φάσματα 1100 μεμονωμένων αστέρων,  φτιάχνοντας νέα ταξινόμηση και δημιουργώντας μια ομαλότερη σειρά χαρακτηριστικών γνωρισμάτων,  λαμβάνοντας υπόψη την παρουσία ιονισμένων στοιχείων,  όπως του ήλιου,  που αζώτου και του πυριτίου. Επιπλέον η Cannon έβαλε κατά σειρά τα αστέρια σύμφωνα με το χρώμα τους και έδωσε τα ονόματα των φασματικών τύπων Ο, Β, Α, F, G, K και Μ. Καταλαβαίνουμε λοιπόν ότι οι κατηγορίες της Cannon αντιστοιχούν σε διαφορετικές αστρικές θερμοκρασίες, αφού το χρώμα των άστρων σχετίζεται άμεσα με την επιφανειακή θερμοκρασία τους. Έτσι ένα αστέρι με θερμοκρασία 25.000 Kelvin το ονομάζουμε αστέρι Ο, ενώ τον Ήλιο μας με επιφανειακή θερμοκρασία 5800 Kelvin τον ονομάζουμε αστέρι G.
Όμως το σύστημα της Maury με τις 22 κατηγορίες ήταν πάρα πολύ σύνθετο για να είναι χρήσιμο, αλλά οι ανακαλύψεις που έκανε ήταν στην πραγματικότητα το κρίσιμο βήμα, γιατί ενέπνευσαν την εργασία του Δανού αστρονόμου Ejnar Hertzsprung.

   O Hertzsprung γεννήθηκε στις 8 Οκτωβρίου 1873 στην Κοπεχγάγη. Είχε σπουδάσει χημικός μηχανικός και άρχισε να ασχολείται με την αστρονομία καθώς εργαζόταν πάνω στη χημεία του φωτογραφικού φίλμ.  Μια μέρα καθώς εξέταζε το σχέδιο ταξινόμησης της Maury διαπίστωσε πως τα αστέρια στις υποδιαιρέσεις της (a, b και c), μετακινούνταν με διαφορετικούς ρυθμούς και κατάλαβε πως αυτά βρισκόταν σε διαφορετικές αποστάσεις. Ιδιαίτερη εντύπωση του έκανε το γεγονός πως κάποια αμυδρά αστέρια κινούνταν γρήγορα, πράγμα που σήμαινε ότι αυτά ήταν κοντά στη Γη. Κάποια άλλα επίσης αμυδρά και κόκκινα κινούνταν αργά, άρα βρισκόταν πολύ μακριά και φαινόταν αμυδρά εξαιτίας της απόστασης τους.

   Για την πρώτη περίπτωση αναγνώρισε πως αυτά τα αστέρια, ενώ βρίσκονταν κοντά στη Γη, διακρίνονταν δύσκολα γιατί όντως ήταν αμυδρά. Για τη δεύτερη περίπτωση η απάντηση δεν φαινόταν να είναι τόσο απλή.  Το σίγουρο ήταν ότι βρίσκονται αρκετά μακριά και ήταν κόκκινα γιατί η επιφανειακή τους θερμοκρασία ήταν χαμηλότερη από τη θερμοκρασία των μπλε και άσπρων αστεριών. Λογικό λοιπόν θα ήταν να μην διακρίνονται καν αφού η ποσότητα του φωτός που εξέπεμπαν ανά τετραγωνικό μέτρο ήταν σχετικά μικρή. Σκέφθηκε λοιπόν ότι για να εκπέμψει ένα τέτοιο αστέρι τόσο φως ώστε να διακρίνεται θα πρέπει να έχει μια τεραστίων διαστάσεων επιφάνεια. Αυτό ήταν μια εκπληκτική διαπίστωση. Σήμερα αυτά τα αστέρια τα αποκαλούμε ερυθρούς γίγαντες και υπεργίγαντες και τα αναγνωρίζουμε ως προχωρημένο στάδιο στη ζωή των αστεριών.

Αυτή η ανακάλυψη του Hertzsprung σήμαινε ότι η θερμοκρασία ενός άστρου, δεν ήταν καθοριστική, για να γνωρίζουν οι αστρονόμοι ό,τι ήθελαν να μάθουν γι’ αυτό. Ο Hertzsprung σχεδίασε ένα διάγραμμα με συντεταγμένες, όπου συσχέτιζε το απόλυτο μέγεθος των άστρων με το δείκτη χρώματος (διάγραμμα φωτεινότητας-δείκτη χρώματος ή απολύτου μεγέθους-δείκτη χρώματος). Ασφαλώς πολύ σωστά αφού σήμερα γνωρίζουμε ότι η φωτεινότητα ή απόλυτη λαμπρότητα και το απόλυτο μέγεθος συνδέονται λογαριθμικά [Μ=m+5-5log(r)]
.

                              

 Στο διάγραμμα αυτό τα αστέρια διακρίνονται σε δύο κύριες ομάδες. Τα περισσότερα αστέρια, οι νάνοι (δεν πρέπει να συγχέονται με του λευκούς νάνους), συνωστίζονται σε μία ζώνη που διασχίζει διαγώνια το διάγραμμα που την ονόμασε Κύρια Ακολουθία. Τα υπόλοιπα άστρα, οι γίγαντες, βρίσκονται σε μια άλλη ζώνη, τον Κλάδο των Γιγάντων.
Ο Hertzsprung δημοσίευσε τα συμπεράσματα του δύο φορές, το 1905 και το 1907, στο περιοδικό Zeitschrift fur Wissenschaftliche Photographie (Περιοδικό της Επιστημονικής Φωτογραφίας), που ήταν άσχετο με την αστρονομία. Ως εκ τούτου ήταν απίθανο να διαβάσουν την εργασία του άλλοι αστρονόμοι.

   Την ίδια εποχή στο Πανεπιστήμιο του Princeton, ο Αμερικανός αστρονόμος Henry Norris Russell, εργαζόταν πάνω στην ταξινόμηση των άστρων ανεξάρτητα από τον Hertzsprung και με διαφορετικά κίνητρα. Ο Russell γεννήθηκε το 1877 στη Νέα Υόρκη, σπούδασε Αστρονομία στο πανεπιστήμιο του Princeton και απέκτησε το διδακτορικό του το 1899. Ενώ λοιπόν ο Hertzsprung προσπάθησε να βελτιστοποιήσει την ταξινόμηση των αστρικών φασμάτων, ο Russell προσπαθούσε να καθορίσει με πιο τρόπο εξελίσσονται τα αστέρια. Ο Russell ήταν εκείνος που βοήθησε να οργανωθεί ένα από τα πρώτα προγράμματα μέτρησης των αποστάσεων με τη χρήση φωτογραφικού φιλμ, αντί των οπτικών παρατηρήσεων.

                                         
  Έτσι όταν βρέθηκε μπροστά στο πρόβλημα των ερυθρών αστεριών, είχε άμεσα στοιχεία όσον αφορά τις αποστάσεις τους. Το 1909 ο Russell είχε ολοκληρώσει την εργασία του και είχε καταλήξει στο ίδιο συμπέρασμα με τον Hertzsprung:  Ότι υπάρχουν δύο είδη αστεριών, οι νάνοι και οι γίγαντες και ότι όσο θερμότερη είναι η επιφάνεια ενός άστρου τόσο περισσότερη ενέργεια εκπέμπει προς το διάστημα.
Τον Ιούνιο του 1913 ο Russell  παρουσίασε την εργασία του σε μία συνεδρίαση στο Λονδίνο και ξανά τον Δεκέμβριο του ίδιου χρόνου στη συνεδρίαση της Αστρονομικής και Αστροφυσικής Εταιρείας στην Ατλάντα.

   Όταν η χρησιμότητα του διαγράμματος έγινε προφανής σε πολλούς άλλους αστρονόμους, στις αναφορές που έγιναν, ο Russell πήρε τη μερίδα του λέοντος, επειδή παρουσίασε την εργασία του σε συνεδριάσεις και έγκυρα περιοδικά και για χρόνια ήταν γνωστό σαν το διάγραμμα Russell.
Όμως το 1933, ο Σουηδός αστρονόμος Bengt Strömgren, ανέτρεψε αυτή την αντίληψη. Είχε κατορθώσει να βρει όλα τα παλιά έγγραφα του Hertzsprung και υποστήριξε βάσιμα ότι ο Hertzsprung το είχε ανακαλύψει πρώτος ανεξάρτητα από τον Russell. Από τότε οι επιστήμονες το αναφέρουν σαν διάγραμμα Hertzsprung - Russell (Διάγραμμα H-R για λόγους συντομίας)
.


Τα άστρα σε τάξη

   Στην τελική του μορφή το διάγραμμα H-R περιλαμβάνει όλη την πολυπλοκότητα ποικιλία των διαφόρων ειδών άστρων.
Ας δούμε όμως πως σχηματίζεται: Στον οριζόντιο άξονα (άξονας τετμημένων) βρίσκονται η ενεργός θερμοκρασία των άστρων, ο φασματικός τύπος και ο δείκτης χρώματος. Στον κάθετο άξονα (άξονας τεταγμένων) έχουμε την φωτεινότητα, το απόλυτο μέγεθος ή την απόλυτη λαμπρότητα. Πάνω στο διάγραμμα τα περισσότερα άστρα είναι συγκεντρωμένα σε μια ζώνη που την ονομάζουμε Κύρια Ακολουθία. Σ’ αυτή βρίσκονται οι νάνοι όπως λέμε αστέρες. Στα άστρα αυτά η σχέση φωτεινότητας και χρώματος είναι ορισμένη. Όσο πιο φωτεινό είναι ένα άστρο τόσο πιο μπλε είναι. Τ
α άστρα στο πάνω άκρο της Κύριας Ακολουθίας είναι μπλε και φωτεινά, ενώ στο κάτω άκρο είναι κόκκινα και αμυδρά.
                               
   Πρέπει εδώ να τονισθεί πως ο κυριότερος παράγοντας που καθορίζει τη θέση ενός άστρου πάνω στην Κύρια Ακολουθία, είναι η μάζα του. Τα
άστρα μεγάλης μάζας είναι τα μπλε και φωτεινά ενώ τα μικρότερης μάζας άστρα είναι τα κόκκινα και αμυδρά. Στο πάνω μέρος τη ζώνης παρατηρούμε μια επίσης σημαντική συγκέντρωση αστεριών που ονομάζεται Κλάδος των Γιγάντων αστέρων. Διαπιστώνουμε πως αυτά τα αστέρια είναι φωτεινότερα από τα αστέρια του ίδιου φασματικού τύπου που βρίσκονται στην Κύρια Ακολουθία.

   Αυτό συμβαίνει γιατί έχουν εξαντλήσει το υδρογόνο του πυρήνα τους, αλλά εξακολουθούν να καίνε υδρογόνο στα εξωτερικά τους στρώματα. Έχουν λοιπόν τις ίδιες επιφανειακές θερμοκρασίες από τους αντίστοιχους νάνους τις Κύριας Ακολουθίας, έχουν όμως αραιότερες ατμόσφαιρες, έχουν διασταλεί και είναι πολύ φωτεινά, εφόσον η φωτεινότητα τους εξαρτάται από την ακτίνα τους.

   Πάνω από τον κλάδο των γιγάντων βρίσκονται οι υπεργίγαντες αστέρες. Είναι τα άστρα στα οποία το ήλιον του πυρήνα τους μετατρέπεται σε άνθρακα, η δε λαμπρότητα τους και η ακτίνα τους έχουν τη μέγιστη τιμή τους. Στο κάτω αριστερό τμήμα του διαγράμματος H-R, βρίσκονται πολύ αμυδρά άστρα που τα ονομάζουμε λευκούς νάνους. Σ’ αυτά τα άστρα, οι θερμοπυρηνικές αντιδράσεις έχουν σταματήσει τελείως, ενώ η ακτινοβολία τους προέρχεται από τις υψηλές
θερμοκρασίες που έχουν εγκλωβιστεί στο εσωτερικό τους. Θα μπορούσαμε να πούμε πως πρόκειται για καυτές αστρικές στάχτες.

Είναι σωστό να υπογραμμίσουμε ότι τα άστρα, όχι μόνο αντιπροσωπεύονται από ένα σημείο πάνω στο διάγραμμα H-R, αλλά και ολόκληρος ο κύκλος της ζωής τους μπορεί να αντιπροσωπευθεί από μία τροχιά. Αυτό σημαίνει ότι τα αστέρια αλλάζουν θέσεις στο διάγραμμα καθώς αυτά εξελίσσονται.
                  
   Μάλιστα καταλαμβάνουν θέση σ’ αυτό πριν ακόμα αρχίσουν να καίουν το υδρογόνο του πυρήνα τους. Όταν δηλαδή βρίσκονται στη φάση του τοκετού και δεν είναι παρά θερμές και αραιές μπάλες αερίου και σκόνης. Σ’ αυτή τη φάση τα ονομάζουμε πρωτοαστέρες. Τους πρωτοαστέρες τους εντοπίζουμε στο πάνω δεξιό μέρος του διαγράμματος, κοντά στους ερυθρούς γίγαντες.
Επειδή η αδιαφάνεια
του υλικού που τους συγκροτεί είναι μικρή στο σύνολο της, η δημιουργούμενη ακτινοβολία φθάνει πολύ γρήγορα στα εξωτερικά τους στρώματα, με αποτέλεσμα να είναι πολλοί λαμπροί αλλά όχι στα ορατά μήκη κύματος. Η σκόνη που τους περιβάλλει απορροφά σχεδόν όλο το ορατό φως που ακτινοβολούν γι’ αυτό είναι δύσκολο να τους εντοπίσουμε. Μπορούμε όμως να τους αναζητήσουμε στο υπέρυθρο.
Καθώς συνεχίζεται η κατάρρευση της ύλης προς το κέντρο τους οι πρωτοαστέρες συστέλλονται και η φωτεινότητα τους ελαττώνεται επειδή μικραίνουν οι διαστάσεις τους. Από την πάνω δεξιά περιοχή στο διάγραμμα H-R αρχίζουν να κινούνται προς τα κάτω, αλλά ανάλογα με τη μάζα τους η τροχιά τους διαφοροποιείται.


   Οι πρωτοαστέρες που έχουν μ
άζα ίση ή μικρότερη της Ηλιακής κινούνται σχεδόν κατακόρυφα στο διάγραμμα. Όσοι έχουν μάζες μεγαλύτερες της Ηλιακής κινούνται λοξά αριστερά στο διάγραμμα και καταλαμβάνουν θέση στην Κύρια Ακολουθία σε συντομότερο χρόνο από τους προηγούμενους.
                
   Όλα τα άστρα καθώς θερμαίνονται και μέχρι τη στιγμή που θα ξεκινήσουν οι πυρηνικές συντήξεις στον πυρήνα τους, χαράζουν μία τροχιά πάνω στο διάγραμμα. Ο γεωμετρικός τόπος που καταλαμβάνουν κάθε φορά, είναι στην ουσία μια γραμμή που την ονομάζουμε Κύρια Ακολουθία Μηδενικής Ηλικίας. Μόλις τ’ αστέρια αρχίσουν να καίουν το υδρογόνο τους έρχονται και κάθονται σε μία συγκεκριμένη θέση πάνω στην Κύρια Ακολουθία, για την οποία θα αποφασίσει η μάζα τους και εκεί θα παραμείνουν για το μεγαλύτερο διάστημα της ζωής τους.

   Ο Ήλιος μας θα περάσει περίπου
11 δισεκατομμύρια χρόνια στην Κύρια Ακολουθία μέχρι να εξαντληθεί το υδρογόνο στον πυρήνα του. Τότε θα αρχίσουν πιο σύνθετες πυρηνικές αντιδράσεις στο εσωτερικό του που θα αναγκάσουν την επιφάνειά του να ψυχθεί και να διογκωθεί. Τότε θα μετακινηθεί στο άνω δεξιό μέρος του διαγράμματος, στον Κλάδο των Γιγάντων. Εκεί θα μείνει ένα πολύ μικρό χρονικό διάστημα σε σχέση με το χρόνο που παρέμεινε στην Κύρια Ακολουθία. Και αυτό γιατί πολύ γρήγορα θα σταματήσουν όλες οι πυρηνικές αντιδράσεις και θα μετακινηθεί ταχύτατα στο κάτω αριστερό μέρος του διαγράμματος, την περιοχή των λευκών νάνων. Επομένως η ηλικία ενός άστρου καθορίζεται κυρίως από το πόσο χρόνο παραμένει πάνω στην Κύρια Ακολουθία.
                
   Είναι εκπληκτικό ότι μπορούμε να έχουμε έ
να διάγραμμα για κάθε περιοχή του ουρανού που εξετάζουμε. Μπορούμε επίσης να σχηματίσουμε το διάγραμμα μόνο για τα άστρα που βρίσκονται εντός των ορίων ενός συγκεκριμένου αστερισμού. Με το διάγραμμα Hertzsprung - Russell ξέρουμε σε ποιους  αστερισμούς έχουμε περισσότερους ερυθρούς γίγαντες και σε ποιους περισσότερους μπλε νάνους.

    Εκατό χρόνια μετά την ανακάλυψη των Her
tzsprung και Russell το διάγραμμα H-R εξακολουθεί να είναι το κύριο εργαλείο της Αστροφυσικής. Η σπουδαιότητα αυτής της ανακάλυψης δεν μπορεί παρά να είναι μεγαλειώδης. Η ανθρώπινη ζωή στην πραγματικότητα, είναι μόνο μια στιγμή μπροστά στη ζωή ενός άστρου. Και όμως αυτό το καταπληκτικό ον που λέγεται άνθρωπος, κατάφερε να μάθει μέσα στο ένα λεπτό της ύπαρξης του, τα πάντα σχεδόν για τη ζωή και την εξέλιξη των «αιώνιων άστρων».
Αυτή είναι η γοητεία της καταπληκτικής αυτής επιστήμης που λέγεται Αστροφυσική.


                                                                              <<επιστροφή

 

<<site map

Χρόνος εκτέλεσης : 0.062 δευτερόλεπτα