ΧΟΡΗΓΟΙ

Πρόγραμμα Παρατήρησης ε Ηνίοχου


Ο Σύλλογος Ερασιτεχνικής Αστρονομίας (Σ.Ε.Α.) καλεί τους ερασιτέχνες αστρονόμους να παρατηρήσουν το ε Ηνίοχου.

 

Έγινε ανανέωση των στοιχείων από την ομάδα παρακολούθησης 23/12/2010. Πατήστε εδώ για να δείτε την τελευταία έκθεση

 

 

του Γρηγόρη Μαραβέλια


Το ε Ηνίοχου (epsilon Auriga) αποτελεί ένα από τα πιο αινιγματικά λαμπερά μεταβλητά άστρα. Αν και φαίνεται σταθερό στην πραγματικότητα πρόκειται για ένα εκλειπτικό μεταβλητό άστρο που εμφανίζει μια περιοδικότητα 27,12 χρόνων! Η τελευταία έκλειψη έγινε το 1982-1984 που σημαίνει ότι γύρω στα μέσα του 2009 αναμένουμε να ξεκινήσει μια καινούργια έκλειψη που θα κρατήσει μέχρι την άνοιξη του 2011.

Πρόκειται για ένα πάρα πολύ φωτεινό άστρο περίπου τρίτου μεγέθους που σε έκλειψη φτάνει το τέταρτο, με αποτέλεσμα να είναι εξαιρετικά εύκολο να το παρακολουθήσει κανείς με γυμνό μάτι ακόμα και μέσα από πόλεις. Το γεγονός αυτό σε συνδυασμό με την σπανιότητα των εκλείψεων και τις λίγες γνώσεις που έχουμε σχετικά με το τι τις προκαλεί ώθησε την American Association of Variable Star Observers να ξεκινήσει ένα πρόγραμμα παρακολούθησης του άστρου που ταυτόχρονα αποτελεί και την κορυφαία δραστηριότητά της για το Διεθνές Έτος Αστρονομίας 2009 (IYA2009, ΑΑVSO-IYA09). Ο ΣΕΑ σε συνεργασία με την AAVSO καλεί όλους του παρατηρητές, έμπειρους και μη, να συμμετάσχουν στο πρόγραμμα παρακολούθησης του ε Ηνίοχου.

Σκοπός

Σκοπός του προγράμματος του ΣΕΑ είναι να συγκεντρωθούν όσες παρατηρήσεις πραγματοποιηθούν από την Ελλάδα ώστε να εξαχθεί μια καμπύλη φωτός (light curve) που να παρουσιάζει την συμπεριφορά του άστρου, δίνοντας ταυτόχρονα την ευκαιρία και την εμπειρία στους ερασιτέχνες να συμβάλλουν ουσιαστικά στην επιστήμη της Αστρονομίας. Αντίστοιχα αυτές οι παρατηρήσεις θα προωθούνται και στην ΑΑVSO, όπου συγκεντρώνονται παρατηρήσεις από όλο τον κόσμο, έτσι ώστε να εξαχθούν τα καλύτερα δυνατόν δεδομένα για αξιοποίησή τους από τους επαγγελματίες.

Διάρκεια

Το πρόγραμμα παρακολούθησης του ε Ηνίοχου ξεκινάει από τις αρχές του 2009, πριν την έκλειψη δηλαδή, και θα κρατήσει μέχρι το καλοκαίρι του 2011, δηλαδή αφού το άστρο βγει από την έκλειψη. Η έκλειψη θα κρατήσει περίπου από τα μέσα του 2009 μέχρι την άνοιξη του 2011. Παρατηρήσεις χρειάζονται πριν και μετά την έκλειψη για να έχουμε την πλήρη εικόνα της συμπεριφοράς του άστρου.

Γενικά

Το ε Ηνίοχου (eps Aur) αναγνωρίστηκε ως μεταβλητό το 1821, κατά την διάρκεια μιας έκλειψής του. Ωστόσο, συστηματικές παρατηρήσεις ξεκίνησαν 20 χρόνια αργότερα με αποτέλεσμα να καταγραφεί πλήρως το φαινόμενο της έκλειψης για πρώτη φορά την περίοδο 1847-1848. Με την περιοδικότητα των 27,12 χρόνων δεν είναι όμως πολλές οι ευκαιρίες παρατήρησης του φαινομένου με αποτέλεσμα να μένουν πολλά ανοικτά ερωτήματα σχετικά με την φύση του συστήματος. Αν και είναι γνωστό ότι πρόκειται για ένα εκλειπτικό μεταβλητό δεν είναι πλήρως απαντημένο το πως και το τι πραγματοποιεί την έκλειψη. Ένα από τα μοντέλα υποστηρίζει ότι υπάρχει ένα κύριο άστρο, που είναι ένας παλλόμενος υπεργίγαντας με μάζα πάνω από 10 φορές την μάζα του Ήλιου, γύρω από το οποίο βρίσκεται σε τροχιά ένας κρύος δίσκος σχεδόν παράλληλος με την ευθεία παρατήρησης (edge on) και με μεταβλητή διαπερατότητα. Στην μέση του δίσκου υπάρχει μια τρύπα, όπου υπολογίζεται ότι βρίσκεται ένα ζεστό σώμα, πιθανά ένα ακόμη διπλό σύστημα νεαρών άστρων. Υπάρχει πράγματι όμως αυτό το διπλό σύστημα άστρων, ή υπάρχουν περισσότερα άστρα; Υπάρχει μήπως κάτι άλλο σε αυτή την τρύπα; Και είναι πράγματι γεμάτη αυτή ή όχι; Μερικά μόνο από τα αναπάντητα ερωτήματα σχετικά με την φύση αυτού του συστήματος, στα οποία ελπίζουμε για απαντήσεις μετά το πέρας της έκλειψης του 2009-2011. (Για περισσότερες πληροφορίες μπορείτε να δείτε και στην σχετική σελίδα της AAVSO.) http://www.aavso.org/vstar/vsots/eps_aur.shtml

Παρατήρηση

Η παρατήρηση του άστρου σημαίνει την εκτίμηση του μεγέθους του συγκρίνοντας το με άστρα γνωστού και σταθερού μεγέθους. Αυτό πραγματοποιείται με την βοήθεια ειδικών χαρτών της AAVSO, όπως ο συγκεκριμένος για το ε Ηνίοχου (http://www.hellas-astro.gr/images/Var_programma_eps-aur_aavso-map.png). Ωστόσο, χρειάζεται κάποια μικρή εξοικείωση για να γίνουν αντιληπτά τα δεδομένα τους. Για αυτό το λόγο θα χρησιμοποιήσουμε ένα βοηθητικό χάρτη (βλ. πιο κάτω), που είναι ουσιαστκά ο ίδιος αλλά με κάποιες λεπτομέρειες τονισμένες (ή χρωματισμένες). Πρώτο βήμα είναι να εντοπίσουμε φυσικά το μεταβλητό μας άστρο (ε Ηνίοχου) στον χάρτη. Υπάρχουν διάφορες μαύρες κουκίδες μεταβλητής διαμέτρου ανάλογα με το μέγεθός τους αλλά το μεταβλητό ξεχωρίζει από τις τέσσερεις γραμμές (σε σχήμα σταυρού) γύρω του (στον βοηθητικό χάρτη υπάρχει ένας επιπλέον κύκλος χρωματισμένος με κόκκινο χρώμα). Επιπλέον, παρουσιάζονται κάποια άστρα του πεδίου που μας ενδιαφέρουν (μέσα σε ιώδεις κύκλους) όπου δίπλα είναι γραμμένα τα ονόματά τους (ιώδες) και κάποια νούμερα (μαύρο). Τα νούμερα αυτά (πχ 32,47) δείχνουν το μέγεθός τους χωρίς την υποδιαστολή, για να μην υπάρχει σύγχυση της υποδιαστολής με άστρα του πεδίου (οι Αμερικάνοι χρησιμοποιούν τελεία αντί για κόμμα στην υποδιαστολή!). Δηλαδή το 32 αντιστοιχεί σε φαινόμενο μέγεθος 3,2 , το 47 σε 4,7 και το 01 σε 0,1. Όσα άστρα έχουν νούμερο μπορούν να χρησιμοποιηθούν για την εκτίμηση του μεταβλητού, αφού πρώτα προσανατολιστούμε σωστά και είμαστε σίγουροι για την θέση του μεταβλητού μας στον ουρανό.

Ο χάρτης εντοπισμού του ε Ηνίοχου από την AAVSO μαζί με χρήσιμες λεπτομέρειες (βλ σχετικά στο κείμενο) για τον σωστό εντοπισμό και εκτίμηση του μεγέθους του. Ο κανονικός χάρτης είναι ο ίδιος χωρίς τις χρωματισμένες λεπτομέρειες.



Με την βοήθεια ενός πιο γενικού χάρτη μπορούμε να βρούμε αρχικά τον αστερισμό του Ηνίοχου και το πολύ φωτεινό άστρο α Ηνίοχου (Capella ή Αίγα). Στην συνέχεια και κοιτώντας και πάλι τον χάρτη της AAVSO (ή τον βοηθητικό) μπορούμε να εντοπίσουμε κάποια χαρακτηριστικά άστρα του πεδίου που θα μας βοηθήσουν να εντοπίσουμε το ε Ηνίοχου στον ουρανό. Στο πεδίο φαίνεται πρώτα από όλα το α (το πιο φωτεινό) καθώς και τα η, ζ, λ και 58. Για να μην μπερδευόμαστε όμως με τις ονομασίες των άστρων (μια και κάποια είναι νούμερα) θα αναφερόμαστε σε αυτά μόνο με τα μεγέθη τους (δηλαδή α>01, η>32, 58>43). Μπορούμε εύκολα να δούμε ότι τα 01, 32 και 43 σχηματίζουν ένα ισοσκελές τρίγωνο (με πράσινες γραμμές) με τις πλευρές 01-32 και 32-43 να είναι περίπου ίσες. Πολύ κοντά στην βάση αυτού του τριγώνου (πλευρά 01-43) και πιο κοντά στο 01 βρίσκεται το ε, το οποίο είναι και το πιο φωτεινό άστρο στην μικρή περιοχή που το περιβάλλει.

Από την στιγμή που θα το εντοπίσουμε δεν μένει παρά να εκτιμήσουμε το μέγεθός του συγκρίνοντας το με κάποιο από τα υπόλοιπα άστρα. Μας φαίνεται ακριβώς ίδιο με το 32; Μήπως είναι πιο φωτεινό ή πιο αμυδρό; Αν είναι αμυδρότερο είναι σαν το 43; Αν όχι είναι στην μέση; Αν είναι πιο φωτεινό υπάρχει μια δυσκολία καθώς δεν υπάρχει άστρο στο πεδίο που να είναι σε κάποιο κοντινό μέγεθος. Το 01 είναι αρκετά φωτεινό και δεν βοηθάει στην σύγκριση. Έτσι θα πρέπει να κάνουμε ένα μικρό τρικ. Αν δούμε την σχέση που έχουν τα 32 και 43 έχουν μια διαφορά περίπου ένα μέγεθος. Οπότε μπορούμε να υποθέσουμε πως θα έμοιαζε ένα άστρο που είναι στην μέση αυτής της κλίμακας (δηλαδή μεγέθους περίπου 3,7). Άρα μπορούμε να έχουμε μια ιδέα πως είναι ένα άστρο που είναι 0,5 μέγεθος μεγαλύτερο από το 43. Έτσι αν το ε είναι μεγαλύτερο από το 32 τότε είναι τέτοια η αναλογία; Είναι δηλαδή 0,5 μέγεθος παραπάνω; Αν όχι μήπως είναι το μισό του μισού (περίπου 0,2 μεγέθη) περισσότερο; Κανείς μπορεί να δουλέψει λίγο τις αναλογίες και να καταλήξει σε κάποια εκτίμηση. Ενδεχόμενα η παρατήρησή μας να έχει απόκλιση από την πραγματική τιμή αλλά θα πρέπει να έχουμε στον μυαλό μας ότι κάνουμε μια εκτίμηση και οι εκτιμήσεις βοηθούν στο να δημιουργηθεί ένα μεγάλο δείγμα από παρατηρήσεις το οποίο επεξεργαζόμαστε στην συνέχεια στατιστικά. Επιπλέον, η εκτίμησή μας θα βελτιώνεται κάθε φορά με την παρατήρηση. Έτσι όταν κάνουμε μια εκτίμηση θα πρέπει να δουλεύουμε με βάση αυτό που βλέπουμε χωρίς να επηρεαζόμαστε από το τι ακούμε από τους διπλανούς μας ή από το τι αναμένουμε να δούμε. Εξάλλου διαφορετικοί άνθρωποι έχουν διαφορετική διακριτική ικανότητα, ενώ στην οπτική παρατήρηση η ακρίβεια δεν μπορεί να ξεπεράσει το 0,1 μέγεθος σε έμπειρους παρατηρητές.

Αποστολή παρατήρησης

Από την στιγμή που θα καταλήξουμε σε μια εκτίμηση του μεγέθους έχουμε ολοκληρώσει την παρατήρησή μας και δεν μένει παρά να την αποστείλλουμε στους άμεσα ενδιαφερόμενους (ΣΕΑ και AAVSO).

Για τον ΣΕΑ αρκεί να στείλετε την παρατήρησή σας στην εξής διεύθυνση: eps-aur at hellas-astro.gr (αντικαταστήστε το at με @) μαζί με κάποια συμπληρωματικά στοιχεία:

   1. όνομα παρατηρητή
   2. ημερομηνία και ώρα της παρατήρησης (αρκεί η ακρίβεια λεπτού) σε UT (Universal Time - Παγκόσμια Ώρα, δηλαδή η τοπική ώρα μείον 3 ή 2 ώρες ανάλογα με το αν έχουμε θερινή ώρα ή όχι). Μια καλή μορφή είναι η εξής: ΕΕΕΕ/ΜΜ/ΗΗ/ΩΩ/ΛΛ.
   3. την εκτίμηση
   4. άστρα σύγκρισης (δίνουμε μόνο τους αριθμούς μεγέθους τους και όχι τα ονόματά τους)
   5. διάφορες σημειώσεις (πχ φωτορύπανση, παρουσία σελήνης, ελαφριά νέφωση, αμφίβολη εκτίμηση μεγέθους, αμφίβολη εκτίμηση θέσης άστρου, κακή ορατότητα, χαμηλά στον ορίζοντα, κα)

Για παράδειγμα πραγματοποιούμε μια αμφίβολη παρατήρηση του ε Ηνίοχου (έστω 3,2) με ελαφριά συννεφιά την 2η Απριλίου 2009 και τοπική ώρα 20:18 χρησιμοποιώντας τα άστρα 32 και 43 του χάρτη. Τότε θα γράψουμε:

Μαραβέλιας Γρηγόρης, 2009/04/02/17/18, 3.2 , 32-43, αμφίβολη εκτίμηση άστρου και ελαφριά νέφωση

Η παρατήρησή σας θα προστεθεί μαζί με τις υπόλοιπες που συγκεντρώνουμε και σιγά σιγά θα δημιουργούμε την καμπύλη φωτός και θα παρακολουθούμε την συμπεριφορά του άστρου. Υπόψην ότι τουλάχιστον για την αρχή του προγράμματος, μέχρι να ξεκινήσει η έκλειψη, δεν χρειάζονται συχνές παρατηρήσεις αλλά μία με δύο ανά δεκαπέντε μέρες.

Φυσικά την παρατήρησή σας μπορείτε και καλείστε να την στείλετε και στην AAVSO. Για τον τρόπο αποστολής μπορείτε να δείτε στην σχετική σελίδα της AAVSO ή να επικοινωνήσετε με τον ΣΕΑ για περαιτέρω οδηγίες.

Πληροφορίες

Για οποιαδήποτε απορία μπορείτε να επικοινωνείτε ελεύθερα στα mails:
eps-aur at hellas-astro.gr και maravelias at hellas-astro.gr (αντικαταστήστε απλά το at με @)

Ανανεώσεις, νέο υλικό, επιπλέον πληροφοριακό υλικό, νέες λεπτομέρειες όσον αφορά στην παρατήρηση, με διαγράμματα παρατηρήσεων θα βρίσκεται στην ιστοσελίδα του Σ.Ε.Α. http://www.hellas-astro.gr/article.php?id=765&topic=variables&subtopic και σε αυτήν την θεματική ενότητα του Σ.Φ.Α.Κ.


2009/08/25

Α> Αν και η ημερομηνία της 1ης επαφής έχει περάσει δεν έχει παρατηρηθεί κάποια αλλαγή στο σύστημά μας (στο οπτικό κομμάτι). Αυτό όμως δεν είναι τόσο αντιφατικό, μια και όπως αναφέρει ο Δρ. Robert E. Stencel από την ανάλυση προηγούμενων καμπυλών φωτός φαίνεται ότι η είσοδος στην έκλειψη γίνεται σε δύο φάσεις, μία πιο αργή και μία πιο γρήγορη. Εξηγεί ότι το 1982 χρειάστηκαν περίπου 50 μέρες για να μειωθεί η φωτεινότητα κατά 0.2 μεγέθη και μετά 100 μέρες για να μειωθεί επιπλέον 0.6 μεγέθη, πάντα στο οπτικό μέρος. Αυτό, αν μεταφραστεί στο 2009, σημαίνει ότι μπορεί να φτάσουμε στα τέλη Σεπτεμβρίου για να έχουμε μια πτώση 0.2 μεγεθών ώστε να φτάσει το η Ηνίοχου (3.2).

Καλό είναι να συνεχίσετε ή να ξεκινήσετε να παρατηρείτε το άστρο πιο συχνά μια και μπορεί η αλλαγή να μην είναι δραματική αλλά δεν ξέρουμε πότε θα συμβεί. Επιπλέον, δεν είναι απαραίτητο να ξυπνήσει κανείς πολύ πρωί για να το παρατηρήσει μια και ακόμα και στις 02:00 (τοπική ώρα) το βράδυ είναι σε κάποιο σεβαστό ύψος για παρατήρηση (εξαρτάται φυσικά και από τον ανατολικό ορίζοντα της περιοχής).
Δεν έχετε παρά να βγείτε έξω και να δοκιμάσετε! Στην συνέχεια στείλτε την παρατήρησή σας στο eps-aur @hellas-astro.gr (χωρίς κενό) και θα την δείτε στο διάγραμμα που ετοιμάζεται! Επιπλέον, για όσους ενδιαφέροντια περισσότερο μπορείτε να εγγραφείτε στο citizensky.org http://www.citizensky.org/την νέα σελίδα της AAVSO αφοσιωμένη αποκλειστικά στο ε Ηνίοχου.

Β> Ένας νέος χάρτης http://www.hellas-astro.gr/images/Var_programma_eps-aur_aavso-map2.pngείναι διαθέσιμος από την AAVSO όπου συμπληρώνει τον χάρτη που παρουσιάζεται σε αυτή την σελίδα. Η μόνη αλαγή που υπάρχει είναι ότι, πλέον, δίνεται και η τιμή του ζ Ηνίοχου (3.Cool, κάτι που θα βοηθήσει αρκετά την εκτίμηση για το ε Ηνίοχου όταν θα μειωθεί πέραν του η Ηνίοχου, όταν μειωθεί δηλαδή πέραν του 3.2.


2009/10/05

Α> Ανανέωση μετά από αρκετό καιρό με νέες εξελίξεις σχετικά με το σύστημα. Είναι πλέον πέρα από κάθε αμφιβολία προφανές ότι το ε Ηνίοχου βρίσκεται σε έκλειψη! Υπήρξε μια περίοδος μετά τα μέσα Αυγούστου που δεν υπήρχε σαφή ένδειξη του τι ακριβώς γινόταν. Μετά τα μέσα Σεπτέμβρη όμως η εικόνα είναι ξεκάθαρη, όπως φαίνεται ακόμα και από το "δικό" μας διάγραμμα (δηλαδή αυτό το οποίο δημιουργείται από τις ελληνικές παρατηρήσεις).

Β> Ο νέος χάρτης http://www.hellas-astro.gr/images/Var_programma_eps-aur_aavso-map2.pngπου μπορείτε να χρησιμοποιείτε είναι διαθέσιμος ήδη εδώ και καιρό. Σε αυτόν μπορείτε να δείτε τα δύο άστρα σύγκρισης 32 και 38 (η Ηνίοχου και ζ Ηνίοχου αντίστοιχα) ανάμεσα στα οποία θα βρίσκεται το ε Ηνίοχου το επόμενο (μεγάλο) διάστημα. Aν προσπαθήσετε να εκτιμήσετε το ε Ηνίοχου, θα το βρείτε πιο αμυδρό από το 32 αλλά ακόμα πιο πάνω από το 38. Πόσο όμως; Μοιράστε το διάστημα μεταξύ του 32 και 38 και βρείτε σε πιο σημείο βρίσκεται το ε Ηνίοχου. Ωστόσο, μείνετε σε εγρήγορση γιατί μπορεί πολύ σύντομα να φτάσει στο 38. Και θα παραμείνει εκεί; Μην διστάσετε να καταγράψετε αυτό που θα δείτε. Και τέλος, μην ξεχάσετε να σημειώσετε την ημερομηνία και ώρα παρατήρησης. Μαζί με το όνομά σας στείλτε το στο eps-aur @hellas-astro.gr (χωρίς κενό) και θα δείτε και την δικιά σας παρατήρηση στο παραπάνω διάγραμμα!



2009/11/27


Το ε Ηνίοχου οδεύει προς της 2η φάση της έκλειψης και την έναρξη της ολικότητας, κάτι που προμηνύεται με έντονο ενδιαφέρον. Κατά την διάρκεια την ολικότητας το ε Ηνίοχου εμφανίζει μια αύξηση της φωτεινότητάς του και μάλιστα για ένα χρονικό διάστημα που δείχνει να μεγαλώνει από έκλειψη σε έκλειψη. Οπότε είναι σημαντικό να παρακολουθήσουμε όσο καλύτερα γίνεται αυτή την περίοδο. Ποτέ δεν είναι αργά για να ξεκινήσει κανείς!!!


Οι παρατηρήσεις παρακολουθούν την συμπεριφορά του άστρου πολύ καλά όπως φαίνεται στα παραπάνω διαγράμματα. Παρουσιάζεται το χρονικό διάστημα για το οποίο υπάρχουν παρατηρήσεις από τον ΣΕΑ (ένα χρόνο τώρα) καθώς και ένα πιο αναλυτικό διάγραμμα από τον Αύγουστο μέχρι τον Νοέμβρη του 2009 όπου φαίνεται πιο αναλυτικά η συμπεριφορά του άστρου μέτά την έναρξη της έκλειψης.


2010/1/22

Ο καινούργιος χρόνος φέρνει πραγματικά καινούργια στοιχεία για την εξέλιξη της έκλειψης του ε Ηνίοχου και νέα σημεία στα διαγράμματά μας.


Πλέον βρισκόμαστε ουσιαστικά μέσα στην ολικότητα καθώς στο σύστημά μας ο δίσκος καλύπτει πλήρως την διάμετρο 1.5 AU του αστέρα F0, μειώνοντας την φωτεινότητα του συστήματος στο ελάχιστο μέγεθος του κοντά στο 3.8. Για τον επόμενο χρόνο ουσιαστικά θα είμαστε στην ολικότητα αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι η φωτεινότητα θα παραμείνει σταθερή. Κάθε άλλο μάλιστα, μια και στις τελευταίες εκλείψεις το σύστημα παρουσιάζει μια αύξηση του μεγέθους κατά την διάρκεια της ολικότητας, που δείχνει να αυξάνει σε κάθε έκλειψη. Η αύξηση αυτή αποδίδεται σε μια τρύπα στον δίσκο, που λόγω της κλίσης του δίσκου σε σχέση με την ευθεία παρατήρησής μας επιτρέπει περισσότερο φως από το άστρο F0 να περάσει. Αν ξεκινήσει να αυξάνει η φωτεινότητά του πότε θα γίνει; Και άραγε πόσο θα αυξηθεί αυτή; Έτσι είναι σημαντικό να συνεχίσουμε να παρατηρούμε το σύστημα, καθώς οι συστηματικές παρατηρήσεις μπορούν να προσφέρουν περαιτέρω πληροφορίες για την μορφή του δίσκου, από μικρομεταβολές της φωτεινότητας. Εκτός αυτού οι χρόνοι εισόδου και εξόδου από την έκλειψη είναι διαφορετικοί, με την έξοδο από την έκλειψη να είναι πιο γρήγορη, οπότε θα πρέπει να είμαστε σε εγρήγορση.


Όμως, πως προκύπτει όλο αυτό το σύστημα; Μια ερώτηση που μένει αναπάντηση ακόμα (ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει μια ιστορική ανασκόπηση του Brian Kloppenborg). Ωστόσο μια τελευταία μελέτη του συστήματος του ε Ηνίοχου με το διαστημικό τηλεσκόπιο Spitzer (Hoard, Howell & Stencel, ApJ, 2010, submitted) συνδυασμένη με παλιότερες παρατηρήσες στο υπεριώδες, οπτικό και υπέρυθρο μέρος του φάσματος φαίνεται να ρίχνει περισσότερο φως στο μυστήριο αυτό. (Δείτε επιπλέον το σχετικό άρθρο στο Sky&Telescope.)


Σήμερα υπάρχουν δύο μοντέλα, μεγάλης και μικρής μάζας, που καταφέρνουν να εξηγήσουν, κατά μέρος μόνο το καθένα, τα παρατηρούμενα δεδομένα. Τα δύο μοντέλα με διαφορετικές μάζες προκύπτουν από το γεγονός ότι παρατηρησιακά μπορεί να προσδιοριστεί μόνο ο λόγος των δύο μαζών και όχι κάποια από τις δύο, καθώς υπάρχει μεγάλη απόκλιση στον προσδιορισμό της απόστασης του συστήματος (~625 +/- 453 pc).
Στο μοντέλο υψηλής μάζας ο υπεργίγαντας θεωρείται ένα νέο, φασματικού τύπου F0 άστρο με μάζα ~15Μο (Μο = ηλιακή μάζα) και ακτίνα ~200Rο (Ro = ακτίνα Ηλίου) ενώ ο δίσκος μάζα ~13,7Μο και ακτίνα ~2000Rο. Ο δίσκος θεωρείται ένας νέος πρωτο-πλανητικός ή πρωτο-αστρικός δίσκος, ασυνήθιστο για διπλά συστήματα στα οποία τέτοιοι δίσκοι είναι αποτέλεσμα μεταφοράς μάζας. Στο μοντέλο χαμηλής μάζας ο υπεργίγαντας δεν θεωρείται νέο άστρο μεγάλης μάζας αλλά άστρο μάζας ~1Μο που έχει εξελιχθεί πέρα από τον ασυμπτωτικό κλάδο γιγάντων σχηματίζοντας ταυτόχρονα ένα πρωτο-πλανητικό νεφέλωμα. Σε αυτό ο δίσκος έχει μάζα ~5Μο και ακτίνα ~7,0Rο.
Κάθε μοντέλο όμως έχει και προβλήματα. Για παράδειγμα, η μεγάλη μάζα και η μικρή λαμπρότητα του δίσκου είναι ένα πρόβλημα για το μοντέλο υψηλής μάζας. Αυτό οδήγησε στην θεώρηση του μοντέλου χαμηλής μάζας, το οποίο όμως αποτυγχάνει να εξηγήσει τον υπεργίγαντα που δείχνει ένα φυσιολογικό άστρο F0 Πληθυσμού Ι (όπως προκύπτει στο μοντέλο υψηλής μάζας). Επιπλέον, στο μοντέλο χαμηλής μάζας η εξέλιξη ενός άστρου πέρα από τον ασυμπτωτικό κλάδο γιγάντων σημαίνει ότι έχει υπάρξει κάποιο βίαιο επεισόδιο με απώλεια μάζας. Άρα, θα πρέπει ο υπεργίγαντας να ήταν ακόμη πιο λαμπρός στο παρελθόν κάτι που δεν επιβεβαιώνεται από χάρτες των τελευταίων 2000 ετών. Βέβαια μπορεί κάποιο γεγονός να συνέβη χωρίς να τύχει να καταγραφεί ή να συνέβη αρκετά πριν από τις πρώτες καταγραφές. Επιπλέον ο χαμηλός λόγος 12C/13C είναι χαρακτηριστός των αστέρων που ανήκουν στον ασυμπτωτικό κλάδο γιγάντων. (Στοιχεία από Carroll & Guinan, ApJ, 1991)



Το μοντέλο υψηλής μάζας όπως περιγράφεται από τους Carroll & Guinan, ApJ, 1991, στο οποίο ο υπεργίγαντας είναι ένα κανονικό άστρο τύπου F0. Η εικόνα δεν αλλάζει πολύ για το μοντέλο χαμηλής μάζας, αλλά μικραίνουν τα νούμερα. Ο υπεργίγαντας τότε είναι άστρο που έχει εξελιχθεί πέρα από τον ασυμπτωτικό κλάδο γιγάντων με μάζα ~1MO και ο δίσκος ~5ΜΟ. Ταυτόχρονα μικραίνει η ακτίνα του (~7,0RO) και η τροχιά (α=17 AU).

Τα τελευταία χρόνια το μοντέλο μεγάλης μάζας έδειχνε πιο πειστικό μια και τα χαρακτηριστικά του άστρου F0 είναι πολύ έντονα. Αυτό μέχρι τις παρατηρήσεις με το Spitzer, όπου τα δεδομένα ανατρέπονται! Πρώτα απ όλα επιβεβαιώνεται η ύπαρξη δίσκου που όμως δεν αποτελείται από την συνηθισμένη μεσοαστρική σκόνη αλλά από μεγαλύτερα σωματίδια (σαν κόκκους άμμου). Επιπλέον μετρήθηκε η ακτίνα του δίσκου κοντά στις 4 AU (AU = αστρονομική μονάδα, δηλαδή η απόσταση Ήλιου-Γης), το πάχος του 0.5 AU και η μάζα του <1Μο συνολικά. Παρατηρήσεις στο βαθύ υπεριώδες φανερώνουν στο κέντρο του δίσκου ένα νάνο αστέρα φασματικού τύπου Β (θερμοκρασίας 15000Κ) και μάζας 5.9Μο. Άλλοι συνδυασμοί (κυρίως διπλού συστήματος) δεν μπορούσαν να εξηγήσουν τα δεδομένα. Επιπλέον, λαμβάνοντας υπόψην την απόσταση (625pc), την κλίση (89 μοίρες) και την απόσταση μεταξύ του άστρου F0 και δίσκου (18-20AU) υπολογίστηκε ότι η μάζα του άστρου F0 είναι μόλις 2-3Μο. Αυτή η μάζα και η συνολική κατάσταση του συστήματος είναι εκτός του μοντέλου μεγάλης μάζας και παραπέμπει περισσότερο σε ένα γηρασμένο άστρο το οποίο έχει εξελιχθεί πέρα από τον ασυμπτωτικό κλάδο γιγάντων, σε ένα στάδιο εξέλιξης των άστρων που δεν είναι αρκετά μελετημένο και παρατηρήσιμο.


Πίνακας νέων χαρακτηριστκών του ε Ηνίοχου από τους Hoard, Howell & Stencel, ApJ, 2010 (υπό έκδοση).

Αυτό φυσικά δεν αποτελεί και πλήρη λύση του μυστηρίου για το ε Ηνίοχου. Πολύ περισσότερο, πολλές παλιές και νέες ερωτήσεις παραμένουν. Πως δημιουργήθηκε αυτός ο τεράστιος δίσκος, με σχετικά μεγάλα σωματίδια και αρκετή μάζα; Και φυσικά πόσο είναι αυτή ακριβώς; Ποια διαδικασία είναι υπεύθυνη για τις ταλαντώσεις φωτεινότητας (της τάξης του 0.1 μεγέθους) εκτός συστήματος; Τι είναι μέσα στο κέντρο του δίσκου; Είναι πραγματική η αύξηση του φωτός κατά την διάρκεια της έκλειψης; (περισσότερες ερωτήσεις και συζήτηση στο forum του CitizenSky.org)


Ανεξάρτητα λοιπόν από τις παρατηρήσεις που γίνονται από μεγάλα τηλεσκόπια οι οπτικές παρατηρήσεις από όλους μας συνεχίζουν να είναι πολύ σημαντικές, ιδιαίτερα τώρα που ο καιρός είναι ασταθής και δεν ευννοεί τις παρατηρήσεις εύκολα. Και φυσικά μπορείτε να τις στέλνετε ελεύθερα στο mail: eps-aur @hellas-astro.gr (χωρίς κενό).

Καλές παρατηρήσεις !!


2010/12/23

 

Αρκετό καιρό μετά την τελευταία μας ανανέωση επιστρέφουμε με ένα νέο διάγραμμα του άστρου μας στο οποίο φαίνονται οι οπτικές και CCD/DSLR παρατηρήσεις των μελών και μή του ΣΕΑ (δείτε επίσης ένα συνολικό διάγραμμα από την παγκόσμια καμπάνια). Η συλλογή δεδομένων συνεχίζεται γιατί η έκλειψη δεν έχει τελειώσει αν και μπαίνουμε φυσικά στην τελική ευθεία για την έξοδο, η οποία όπως φαίνεται από προηγούμενες εκλείψεις είναι πιο γρήγορο φαινόμενο. Το ε Ηνίοχου είναι πλέον πολύ εύκολα παρατηρήσιμο και νωρίς το βράδυ οπότε μην χάσετε την τελευταία ευκαιρία να το δείτε να μεταβάλλεται και να βγαίνει από το ελάχιστο. Η επόμενη έκλειψη θα ξεκινήσει το ...2037!!

 

 

Ε ηνιοχου

 

 

<

Χρόνος εκτέλεσης : 0.062 δευτερόλεπτα