Αστερισμό ονομάζουμε το κάθε αυθαίρετο τμήμα της ουράνιας σφαίρας ή θόλου που περιέχει μια κάπως ξεχωριστή ομάδα άστρων. Αυτή η κατάτμηση στηρίχθηκε στα σχήματα που δημιουργούσαν οι πιο φωτεινοί αστέρες, στα οποία οι άνθρωποι διέκριναν ομοιότητες με ζώα (κυρίως), θεότητες και πράγματα του περιβάλλοντός τους. Οι αρχαιότεροι αστερισμοί ορίσθηκαν στην αρχαία Μεσοποταμία και υιοθετήθηκαν από τους αρχαίους `Ελληνες, οι οποίοι τους εμπλούτισαν με τη μυθολογία τους, και μας παρέδωσαν σχεδόν όλους τους αστερισμούς που είναι ορατοί από τα βόρεια γεωγραφικά πλάτη.

Οι δύσκολα ορατοί ή αόρατοι από την Ευρώπη νότιοι αστερισμοί, ορίσθηκαν από τους πρώτους Ευρωπαίους ναυτικούς που ταξίδεψαν στις νότιες θάλασσες, μετά την Αναγέννηση, γι' αυτό και έχουν ονόματα όχι μυθολογικά, αλλά πολλές φορές οργάνων ή εργαλείων του πλοίου, κρίσιμων κάποτε για την επιβίωσή τους, π.χ. Αντλία, Πυξίς.

Σήμερα γίνονται επίσημα αποδεκτοί από τους αστρονόμους 88 αστερισμοί , μετά από απόφαση της Διεθνούς Αστρονομικής Ενώσεως (IAU), με καλά καθορισμένα όρια. Συγκεκριμένα, η IAU ανέθεσε στον Βέλγο αστρονόμο Eugène Delporte το καθήκον αυτό. Στο Α΄ Συνέδριο της Διεθνούς Αστρονομικής Ενώσεως, που έγινε στη Ρώμη το 1922, αποφασίστηκε αφ’ ενός μεν ο τρόπος ονομασίας των αστέρων, αφ’ ετέρου δε αναγνωρίστηκαν οι 88, έκτοτε παραδεκτοί αστερισμοί. Στις δύο επόμενες συνεδριάσεις της, το 1925 και το 1928, καθορίστηκαν τα ακριβή όρια του κάθε αστερισμού στον ουρανό και το αποτέλεσμα υιοθετήθηκε επισήμως το έτος 1930.

Η επίσημη διεθνής ονομασία που δέχεται η IAU για τον κάθε αστερισμό είναι η λατινική, και οι επαγγελματίες αστρονόμοι χρησιμοποιούν συνήθως την επίσημη συντομογραφία αυτής της ονομασίας, που αποτελείται πάντα από 3 γράμματα.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα αστερισμού αποτελεί η Μεγάλη `Αρκτος (Μεγάλη Αρκούδα) που στη Γαλλία ονομάζεται «Κουτάλα» και στην Αμερική Big Dipper (σκεύος για άντληση νερού). Προσοχή όμως: Το τμήμα του ουρανού που ορίζεται στην Αστρονομία ως αστερισμός (constellation) Μεγάλη `Αρκτος, και είναι ο τρίτος μεγαλύτερος σε «έκταση» πάνω στην ουράνια σφαίρα από όλους τους σύγχρονους αστερισμούς, δεν ταυτίζεται με την ομάδα σχετικώς φωτεινών αστέρων ("asterism") που σχηματίζουν το γνώριμο σχήμα της «κατσαρόλας». Η δεύτερη είναι βέβαια ένα υποσύνολο του πρώτου. Το ίδιο συμβαίνει και στους άλλους αστερισμούς.

Τα αστέρια που δημιουργούν τον αστερισμό ούτε έχουν σχέση μεταξύ τους, ούτε βρίσκονται στο αυτό παρατηρήσιμο επίπεδο αλλά σε διαφορετικές αποστάσεις από τη Γη. Αν παρατηρούσαμε τον ουρανό από κάποια διαφορετική οπτική γωνία μέσα στον Γαλαξία, θα βλέπαμε εντελώς διαφορετικούς αστερισμούς.

Με την πάροδο δεκάδων χιλιάδων χρόνων οι αστερισμοί αλλάζουν αργά μορφή και σχήμα, λόγω της διαφορετικής ταχύτητας και φοράς στην κίνηση του κάθε αστέρα, όμως αυτό δεν αναιρεί την πρακτική σημασία που είχαν για τον προσανατολισμό και τον καθορισμό της χρονικής στιγμής. Ειδικά στη ναυσιπλοΐα, μεγάλη ήταν η σημασία τους πριν την εφεύρεση της πυξίδας, αφού οι ναυτικοί βασίζονταν στην παρατήρηση των αστερισμών για να μπορέσουν να προσανατολιστούν το βράδυ (τέτοια οδηγία παρέχεται στον Οδυσσέα για το τελικό τμήμα του ταξιδιού του στην Οδύσσεια). Μπορεί λοιπόν κανείς να πει ότι οι αστερισμοί είχαν έναν ξεχωριστό ρόλο στην εξάπλωση των ανθρώπων σε νέα μέρη. Η αξία τους διαφαίνεται μέσα από τους μύθους που ταυτίζονται με αυτούς και την πανάρχαιη αναφορά τους σε σημαντικά γραπτά κείμενα του ανθρώπου.

Αστερισμοί και ζώδια

Ιδιαίτερη σημασία από την αρχαία εποχή δόθηκε από τον άνθρωπο στους αστερισμούς εκείνους από τους οποίους φαινόταν να περνά κατά τη διάρκεια του έτους, το βασικότερο ουράνιο σώμα, ο φωτοδότης και ζωοδότης Ήλιος. Αυτοί, υπό το βάρος της δεισιδαιμονίας αιώνων, καταμετρήθηκαν και θεσμοθετήθηκαν ως δώδεκα (ιερός αριθμός) ενώ στην πραγματικότητα σήμερα είναι 13, και είναι γνωστοί ως Αστερισμοί του Ζωδιακού Κύκλου ή ζώδια. Στη νεότερη Αστρολογία ωστόσο η έννοια του ζωδίου αυτονομήθηκε από την έννοια του αστερισμού και σήμερα λέγοντας ζώδιο εννοούμε κυρίως τα αστρολογικής σημασίας διαστήματα-υποδιαιρέσεις της εκλειπτικής από τα οποία διέρχεται ο Ήλιος σε συγκεκριμένα ημερολογιακά διαστήματα κάθε έτους και υποτίθεται ότι επηρεάζουν τον χαρακτήρα όσων γεννήθηκαν όταν ο Ήλιος (πάντα όπως φαίνεται από τη Γη) διερχόταν από αυτά.

Ενδιαφέροντα στοιχεία για τους αστερισμούς

• Οι αρχαίοι έδωσαν ονόματα σε ορισμένους αστέρες και πολλά από αυτά τα ονόματα διατηρούνται και στις μέρες μας.

• Μια εικόνα αρκούδας έχει συνδεθεί με τον αστερισμό της Μεγάλης Άρκτου, από την Εποχή των Πάγων. Οι αρχαίοι Βαβυλώνιοι και Αιγύπτιοι είχαν τις εικόνες των αστερισμών πριν από τους Έλληνες. Σε μερικές περιπτώσεις συμφωνούσαν με τους μετέπειτα αστερισμούς των Ελλήνων ενώ σε άλλες περιπτώσεις δεν υπήρχε συμφωνία. Ωστόσο, υπάρχουν οι πρόσφατες εικόνες αστερισμών που πρέπει να πούμε πως παριστούν ένα διαφορετικό από το προηγούμενο κομμάτι του Ουρανού. Ο αστερισμός Κόμη της Βερενίκης είναι αναγνωρισμένος από Έλληνες και Ρωμαίους.

• Ο αστέρας Κάνωβος ήταν ο χαμηλότερος αστέρας για τους Αρχαίους Έλληνες.

• Οι Αρχαίοι Ποιητές ταύτισαν το Γαλαξία με το «Μονοπάτι των Θεών».

• Στην αρχαιότητα ο αστερισμός του Ζυγού ήταν γνωστός σαν «τις δαγκάνες του Σκορπιού».

• Οι αστερισμοί της Ύδρας (η Λερναία Ύδρα), του Κρατήρα (η Κούπα του Θεού Απόλλωνα) και του Κόρακα (το Ηλιακό Ιερό Πτηνό του Απόλλωνα) εξηγούνται από την Ελληνική Μυθοπλασία. Ο αστερισμός του Κυνηγού (Ωρίων) συνοδεύεται από τα κυνηγετικά σκυλιά του, Κύων Μέγας και Κύων Μικρός. Οι μορφές του Πήγασου, του Ταύρου και της Αργώ, είναι επιμέρους απεικονισμένες στους αστερισμούς τους.

• Ο μύθος που πιο συχνά αναπαριστάται μεταξύ των αστερισμών είναι αυτός του Περσέα και Ανδρομέδας.

• Οι Βαβυλώνιοι και οι Έλληνες, και οι δύο αναγνώρισαν πέντε ορατούς πλανήτες στις Θεότητές τους.

• Οι Πλειάδες ήταν το εποχιακό σημάδι κοινό σε πολλούς αρχαίους πολιτισμούς.

• Το Τρίγωνο είναι το μόνο κοινό γεωμετρικό σχήμα μεταξύ των Ελλήνων και Ρωμαίων, στους αστερισμούς.

• Τρεις ζωικές μορφές απεικονίζονται διπλά, μεταξύ των αστερισμών. Αυτές είναι: Ο Μεγάλος και Μικρός Κύων, η Μεγάλη και Μικρή Άρκτος και ο Ιχθύς και Νότιος Ιχθύς.

• Τα σχήματα των αστερισμών στο Βόρειο Ημισφαίριο είναι τουλάχιστον 2.000 έτη παλιά.

• Το 1603 ο Μπαίγερ επινόησε ένα πιο επιστημονικό σύστημα με το οποίο οι αστέρες ενός αστερισμού αναγνωρίζονται από το όνομα του αστερισμού στον οποίο ανήκουν, οι μοναχικοί αστέρες αναγνωρίζονται με προθέματα Ελληνικών γραμμάτων που τους έχουν δοθεί σύμφωνα με το μέγεθος, ξεκινώντας με το κεφαλαίο Α και συνεχίζοντας προς τα κάτω με το Ω.

• Ο ουρανός χωρίζεται σε τρία μέρη: την Ισημερινή ζώνη, που περιορίζεται από τους κύκλους απόκλισης +- 30 μοιρών και χωρίζεται σε 34 αστερισμούς, τη βόρεια περιοχή, που εκτείνεται από τον κύκλο απόκλισης + 30 μοίρες μέχρι το βόρειο πόλο του ουρανού και περιλαμβάνει 18 αστερισμούς και τη νότια περιοχή που εκτείνεται από τον παράλληλο νότιας απόκλισης -30 μοίρες μέχρι το νότιο πόλο του ουρανού και περιλαμβάνει 36 αστερισμούς.

<<site map